Günümüzde iş yerleri, cadde, otoyol, toplu taşıma, okul gibi pek çok yaşam alanında video gözetimi yapılıyor. Bu gözetimin kapsadığı alan ülkeden ülkeye, şehirden şehre farklılık gösteriyor. Gözetim CCTV (closed-circuit televisiyon veya kapalı devre televizyon sistemi) teknolojisiyle yapılıyor ve bu teknolojinin icadı 1920’li yıllara, yaygın olarak kullanımı 1960’lı yıllara dayanıyor.1
Video gözetimi (video surveillance) dünyada Çin, ABD, İngiltere, Rusya başta olmak üzere pek çok ülkede yaygın olarak kullanılıyor. Üstelik bazı ülkeler video gözetiminde yüz tanıma teknolojisi de kullanabiliyor.2
Kimi haber içeriklerinde kolluk kuvvetleri yetkililerinin suç ile mücadelede video gözetiminden övgü ile bahsettiğini okuyabiliriz.3 HRW (İnsan Hakları İzleme Örgütü), ACLU (Amerikan Sivil Özgürlükler Birliği) gibi bilinirliği yüksek kimi sivil toplum kuruluşları ise video gözetim sistemlerine karşı bir tavır alabilmektedir.4 5 Kolluk kuvvetleri bu sistemi suçun önlenmesi, suçlunun tespiti, delil toplanması gibi alanlarda faydalı bulmaktadır. Belirtilen sivil toplum kuruluşları ise sistemin yeterince etkin olmadığını, kötüye kullanılabildiğini, sınır ve kontrollerin belirgin olmadığını, hak ve özgürlükleri kısıtladığını savunarak bunların kullanımına karşı çıkmaktadır.
Türkiye’de Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ile Türk Ceza Kanunu başta olmak üzere video gözetimi ile özel hayatın gizliliği arasındaki ilişkiyi düzenleyen yasal düzenlemeler de bulunmaktadır. Diğer taraftan video gözetim sisteminin ülkemiz gündeminde yer alan konular arasında olmadığını söyleyebiliriz. Kimi ülkelerde ise video gözetiminin faydaları, riskleri, ideal sınırları, özel hayatın gizliliğini ihlal edip etmediği gibi konular kimi ülkelerin gündeminde olup bu alanda akademik araştırmalar ve raporlar bulunmaktadır.
Gözetimin taraftarları gözetim sayesinde suçların azaldığını, suçluların teşhislerinin ve yakalanmalarının kolaylaştığını savunmaktadır. Gözetimin veya belirli sınırın üzerindeki gözetimin karşıtları ise bu uygulamanın özel hayatın gizliliğini ihlal edebildiğini, oluşturduğu zararın sağladığı faydadan fazla olduğunu, suçları önlemede anlamlı bir fayda sağlamadığını veya sınırlı bir fayda sağladığını ileri sürebilmektedir. Video gözetiminin faydalarının incelendiği kimi araştırmalar bunların suçu azaltmakta faydalı olduğunu, kimi araştırmalar ise gözetimin sınırlı bir faydaya sahip olduğunu ve bu yüzden maliyetine katlanmanın mantıklı olmadığını savunmaktadır. Kimi akademik araştırmaların sonuçlarına göre video gözetimi;
- Halka açık alanlarda ve metrolarda suç oranlarını %24-%28 civarında azaltmaktadır.
- Futbol stadyumlarında istenmeyen davranışı ve marketlerde hırsızlığı azaltmaktadır.
- Banliyö metro hatlarındaki suçların sıklığı üzerinde anlamlı bir fayda sağlamamaktadır.
- Otoparklarda ve yerleşim yerlerinde suçların azaltılmasında fayda sağlamaktadır.
- Tren istasyonları ve otoparklarda suçların azaltılmasında fayda sağlamaktadır ancak şehir merkezlerinde ve yerleşim yerlerinde anlamlı bir fayda sağlamamaktadır.6 7 8 9
Belirtilen araştırmalara göre video gözetimi bazı bölgelerde bazı suçlara karşı anlamlı bir fayda sağlamış ancak kimi bölgelerde kimi suçları azaltmakta kayda değer bir yarar sağlamamıştır.
Fotoğraf kaynağı: Flickr.
Video gözetim sistemleri elbette belirli bir maddi yük doğurmaktadır ve kurumların vergi gelirlerinin bir bölümü bu sistemlere aktarılmaktadır. Örneğin İngiltere’de metro istasyonu, liman, cadde vb. vasıflı kamusal bölgelere her bir kamera ortalama 3.600£ – 10.000£ aralığında değişen maliyet ile yerleştirilmiştir.10 Ayrıca her bir kameranın yıllık ortalama işletme maliyeti 3.000£ civarındadır ve İngiltere’nin kimi bölgelerinde tasarruf amacıyla bazı gözetim kameralarının kullanımı sonlandırılmaktadır.11 Türkiye’de bir yerel yönetim, düzenlediği ihale sonucunda 10 adet MOBESE kamerayı ve izleme sistemini ilgili dönemin döviz kuru üzerinden hesaplandığında kamera başına yaklaşık 2.600$ maliyet ile tedarik etmiştir. (EKAP İhale No: 2018/37460.)
Video gözetimi özel hayatın gizliliğini ihlal de dahil olmak üzere önemli riskleri de beraberinde getirmektedir. Örneğin bu sistemler yüz tanıma özelliğiyle birlikte İran’da protestocuların izlenmesi, Çin’de etnik kökenlerin saptanması, Rusya’da siyasi muhalefeti engellemek ve hatta askerlik görevini yerine getirmeyen vatandaşları tespit etmek amacıyla kullanılabilmektedir. Uganda’da ise otomobillerin plakaları ile konumlarını düzenli şekilde izleyip kaydeden gözetim sistemi bulunmaktadır.12 13 14
Uygulamanın risklerinden bir diğeri görüntülerin amacı dışında ve kötü niyetli olarak kullanılmasıdır. Gözetim sistemine erişimi bulunan kişilerin, kamera açısını bir evin oturma odasına çevirerek röntgencilik yaptığı iddiasıyla suçlandığı örnekler bulunmaktadır.15 Meskenlerdeki özel video kameralara üçüncü tarafların izinsiz şekilde erişerek gözetim yaptığı örnekler de mevcuttur.16 Dahası, 2022 yılında San Francisco/ABD’de 15 aylığına yapılan deneme amaçlı bir düzenleme polislere ev ve iş yerlerindeki özel kameralara 24 saatten kısa olma kaydıyla geçici süreliğine erişim yetkisi vermektedir.17 18 Bunlar temel kişilik haklarını ihlal eden, gözetim sisteminin beraberinde getirdiği riskler arasındadır.
Tecavüz, çalma, darp etme, kaçırma, öldürme gibi eylemlerde bulunan kimselerin yakalanmasına olanak sağlayan bir teknoloji hiçbir uğurda vazgeçilemeyecek kadar önemlidir. Gözetim sistemleri kötüye kullanıma bağlı olarak bazı sivil özgürlükleri kısıtlayabildiğinden ilk etapta bu sistemlere karşı mesafeli olmak olasıdır. Ancak kanun dışı bir eylemde bulunan faillerin delil yoksunluğu nedeniyle tespit edilemediği bir durum yerine failin yakalandığı durum tercih edilmelidir. Kamera kayıtları failin teşhisi ve yakalanması sürecini garanti etmese dahi bu konularda büyük fayda sağlar. Bu imkândan mahrum kalmak faillerin yakalanmasını güçleştireceğinden suça meyilli insanları başkaca suçlar işlemeye de teşvik edebilir. Video gözetim sistemleri istenmeyen bir olayın yaşanmayacağını garanti edemez ancak olayın yaşanması halinde delil sağlama, faili tespit etme gibi çok değerli imkânlar sunar ve bu imkânlardan elbette toplum olarak yararlanmalıyız.
Video gözetimi beraberinde elbette maddi ve maddi olmayan maliyetler getirir. Bu maliyetlerin bir kısmı toplu halde güvenli ve huzurlu bir şekilde yaşamak için katlanmanın gerekli olduğu maliyetlerdir. Örneğin trafikte kırmızı ışıkta beklemenin hoşumuza gitmeyen bir tarafı olsa da trafiğin seyri için bu kurala katlanmak herkes için gerekli ve faydalıdır. Güvenlik kameralarını da toplu halde yaşamanın doğal bir sonucu olarak kullanmak durumunda kaldığımız araçlar olarak düşünebiliriz.
Gözetim sistemlerinin faydalı ve gerekli olması bunların kuralsız, düzenlemesiz, gelişigüzel şekilde kullanılabileceği anlamına gelmiyor. Şüphesiz özel hayatın gizliliği, ifade özgürlüğü, seyahat özgürlüğü, toplanma özgürlüğü, inanç özgürlüğüne ek olarak cinsiyet, ten rengi, politik düşünce, dini inanç veya inançsızlığa bağlı ayrımcılığa maruz kalmamayı içeren bireysel ve medeni haklar toplum yaşamı için hiçbir uğurda vazgeçilemeyecek haklardır.
Bir teknolojinin beraberinde bazı riskler getirmesi o teknolojiden tamamen uzak durmayı gerektirmez. Gözetim sistemleri, beraberinde getirdikleri riskler gözetilerek düzenlenen veya düzenlenecek yasa ve uygulamalar ile birlikte toplum yaşamı için son derece faydalı birer araç olabilir. Örneğin kamera görüntülerine keyfi şekilde erişimi, suç ve doğal afet ile mücadele gibi amaçlar dışında kullanımı engelleyecek uygulamalar tesis edilebilir.
Avrupa Komisyonu 2021 yılı nisan ayında yapay zekânın güvenli ve temel haklara saygılı bir şekilde kullanımı için bu teknolojinin kullanımını sınırlayan yasa teklifi hazırlamıştır.19 Teklif ile ilgili yapılan görüşmelerin ve düzenlemelerin ardından Avrupa Birliği yetkilileri 2023 yılı aralık ayında yapay zekânın kullanımını düzenleyen ve sınırlayan bir yasa taslağı üzerinde uzlaşmaya varmıştır. Bu taslağın ilerleyen süreçte oylamaya sunularak yasalaşması, yasaya uyum için belirlenecek süre ardından yürürlüğe girmesi beklenmektedir. Yasa taslağı CCTV kameraları yoluyla yüz tanıma özelliğini kullanmasını, davranışa bağlı sosyal puanlama yapılmasını, duygu tespiti yapılmasını, cinsel yönelim veya dini inanç gibi hassas bilgiler üzerinden biyometrik sınıflandırma yapılmasını yasaklamaktadır. Kolluk kuvvetleri açısından kesinlikle gerekli istisnai durumlarda ise kamusal alanda biyometrik tanımlama yapılmasına izin vermektedir. Ancak bu izin ciddi suçlardan aranan şüphelilerin tespiti, terör saldırıları gibi tehlikelerin önlenmesi gibi amaçlar ile sınırlanmaktadır. Yasalaşması beklenen kanunu ihlal edenlere 35 milyon EUR seviyesine veya faaliyet gelirinin %7’sine varan para cezası verilmesi de öngörülmektedir.20 21
Temel hakları güvenceye alan bir yasal düzenlemelerin bulunmaması halinde sistemin elbette kötüye kullanım ihtimali bulunmaktadır. Bu tür yasal düzenlemeler sayesinde video gözetiminin olanaklarından yararlanmak ve aynı zamanda bu sistemin beraberinde getirdiği riskleri mümkün olan en düşük seviyeye azaltmak mümkün olabilir.
Video gözetim sistemlerinin nasıl ve hangi amaçla kullanıldığına bağlı olarak toplum yaşamına daha çok fayda veya zarar sağlayacağını düşünüyorum. Gözetim sistemleri bireysel özgürlükleri güvence altına alan, suç ve doğal afet ile mücadele dışında kullanımı engelleyen bir yasal düzenleme ile birlikte kullanıldığında toplum yaşamı için son derece faydalıdır ve gereklidir. Diğer taraftan sivil hakların değerlerin yeterince korunmadığı ülkelerde bu sistemlerin keyfi gözetlemek, insanları takip etmek gibi toplum yaşamı açısından zararlı amaçlar ile kullanılabileceği riskinin bulunduğunu da kabul etmek gerekiyor.
Temel hakların korunduğu ülkelerde gözetim sisteminin faydaları, bu hakların gözetilmediği ülkelerde ise bu sistemin risk ve tehlikelerinin daha ağır basacağı kanaatindeyim. Gözetim sistemlerine tümden karşı olmak yerine bu sistemlerin bireysel özgürlükleri ve temel değerleri koruyan, keyfi kullanımını engelleyen bir yasa ile kullanılmasını; böylece toplumun bu sistemin olanaklarından yararlanmasını tercih etmek akla yatkın görünüyor.
Kaynaklar
- https://www.britannica.com/technology/closed-circuit-television ↩︎
- https://www.hrw.org/news/2021/09/15/russia-broad-facial-recognition-use-undermines-rights ↩︎
- https://www.bbc.com/news/world-europe-guernsey-62602420 ↩︎
- https://www.aclu.org/documents/whats-wrong-public-video-surveillance ↩︎
- https://www.hrw.org/news/2015/11/09/uk-surveillance-bill-threat-privacy ↩︎
- https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14043858.2017.1387410 – Gustav Alexandrie (2017) Surveillance cameras and crime: a review of randomized and natural experiments, Journal of Scandinavian Studies in Criminology and Crime Prevention, 18:2, 210-222 ↩︎
- https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1745-9133.12419 – Piza, EL, Welsh, BC, Farrington, DP, Thomas, AL. CCTV Surveillance for crime prevention: A 40-year systematic review with meta-analysis. Criminology & Public Policy. 2019; 18: 135–159 ↩︎
- https://link.springer.com/article/10.1007/s11292-007-9024-2 – Farrington, D.P., Gill, M., Waples, S.J. et al. The effects of closed-circuit television on crime: meta-analysis of an English national quasi-experimental multi-site evaluation. J Exp Criminol 3, 21–38 (2007). ↩︎
- https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0735648X.2016.1226931 – Eric L. Piza (2018) The crime prevention effect of CCTV in public places: a propensity score analysis, Journal of Crime and Justice, 41:1, 14-30 ↩︎
- https://www.bbc.com/news/uk-england-tyne-57009365
http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/norfolk/6216243.stm
https://www.bbc.com/news/world-europe-guernsey-62602420
https://www.bbc.com/news/world-europe-guernsey-35523313 ↩︎ - https://www.bbc.com/news/uk-england-birmingham-26349968 ↩︎
- https://www.hrw.org/the-day-in-human-rights/2023/10/03 ↩︎
- https://www.reuters.com/world/europe/moscow-uses-facial-recognition-cameras-track-down-draft-evaders-tass-2023-04-18/ ↩︎
- https://www.hrw.org/the-day-in-human-rights/2023/11/14 ↩︎
- https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-27910628 ↩︎
- https://www.dailymail.co.uk/news/article-7784377/Mother-releases-chilling-video-hacker-talking-daughter-8-Ring-security-camera.html ↩︎
- https://sf.gov/news/board-supervisors-approves-camera-access-legislation-better-protect-residents-businesses-and ↩︎
- https://www.theguardian.com/us-news/2022/oct/04/san-francisco-police-video-surveillance ↩︎
- https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-8115-2021-INIT/en/pdf ↩︎
- https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/12/09/artificial-intelligence-act-council-and-parliament-strike-a-deal-on-the-first-worldwide-rules-for-ai/ ↩︎
- https://www.ft.com/content/d5bec462-d948-4437-aab1-e6505031a303 ↩︎